هیئت‌های خانگی؛ ظرفیتی برتر برای اقناع دینی و گفت‌وگوی مؤثر با مخاطب

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام مجید مبینی عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب عصر شنبه در نشست علمی «روضه خانگی، هسته مقاومت فرهنگی» که در دانشگاه باقرالعلوم(ع) برگزار شد، با طرح دیدگاهی تحلیلی درباره کارکردهای اقناعی مجالس دینی، پیشنهاد داد به جای اصطلاح «روضه خانگی» از تعبیر «هیئت خانگی» استفاده شود و گفت: وقتی می‌گوییم روضه خانگی، ذهن مردم به سمت جلسه‌ای می‌رود که یک روضه‌خوان دعوت می‌شود و مجلس تمام می‌شود؛ اما وقتی از هیئت خانگی صحبت می‌کنیم، هم بُعد سخنرانی دینی و هم بُعد روضه و مرثیه در نظر گرفته می‌شود. هیئت، ذاتاً یک فرایند ارتباطی دو‌ساحتی است که هم با عقل مخاطب و هم با عاطفه او سخن می‌گوید.

 

 

حجت الاسلام مبینی با اشاره به عنوان نشست، که بر پیش‌فرض مثبت‌بودن روضه‌های خانگی استوار است، تصریح کرد: در کنار ترویج این مجالس، باید حتماً آسیب‌شناسی هم صورت بگیرد. تجربه‌های زیادی داریم که یک پدیده در ابتدا مثبت به نظر می‌رسد، اما در ادامه با چالش‌هایی روبه‌رو می‌شود.

 

وی یکی از این چالش‌ها را ضعف محتوای علمی برخی مجالس خانگی دانست و گفت: در بسیاری از روضه‌های خانگی، سخنران یا روضه‌خوان از نظر علمی در سطحی پایین‌تر از منبرهای رسمی قرار دارد و همین مسئله می‌تواند زمینه طرح مطالب نادرست یا حتی انحرافی را فراهم کند؛ در حالی که در هیئت‌های عمومی چنین چیزی به‌راحتی ممکن نیست. سؤال پیش می‌آید: «آیا رواج روضه‌های خانگی باعث تضعیف روضه‌های هفتگی مساجد و پیوندهای محلی نمی‌شود؟ آیا بهتر نیست مدلی ترکیبی داشته باشیم که هم هیئت خانگی حفظ شود و هم روضه‌های مسجدی با قوت ادامه پیدا کند؟»

 

 

حجت الاسلام مبینی با تأکید بر اهمیت «اقناع» در فعالیت‌های دینی گفت: بسیاری از برنامه‌های دینی ما در نهایت به اقناع مخاطب منتهی نمی‌شود، در حالی که اقناع یک اصل قرآنی است. رهبر معظم انقلاب، ذیل آیه “لا إِکْراهَ فِی الدِّین”، تصریح می‌کنند که تفکر دینی جز با اقناع منتقل نمی‌شود.

 

وی به پیام رهبر انقلاب به همایش یکصدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم (اردیبهشت ۱۴۰۴) اشاره کرد و افزود: در این پیام، به‌صراحت تأکید شده است که طلاب باید روش‌های اقناع قوی، شیوه‌های گفت‌وگو، تعامل با افکار عمومی و مواجهه با مخالف را بیاموزند و با تمرین و ممارست برای این میدان آماده شوند.

 

 

این استاد دانشگاه با تقسیم تکنیک‌های اقناع به دو بخش «عقلانی» و «عاطفی» گفت: هیئت دقیقاً هر دو را در خود دارد؛ بخش سخنرانی، ذهن و اندیشه مخاطب را هدف می‌گیرد و بخش مرثیه و مداحی، عاطفه و احساس او را. اگر این دو رکن با هم همسو شوند، اقناع به شکل مطلوبی محقق می‌شود. اگر سخنران درباره نماز اول وقت صحبت می‌کند، مداح هم باید روضه‌ای بخواند که همین مفهوم را در ساحت عاطفی تقویت کند؛ یا اگر بحث حق‌الناس مطرح می‌شود، مرثیه نیز باید در همان راستا باشد. این هماهنگی است که اثر اقناعی هیئت را چند برابر می‌کند.

 

وی با اشاره به برخی سخنرانان موفق در این زمینه افزود: برخی از اساتید به‌گونه‌ای وارد روضه می‌شوند که مخاطب حتی متوجه نقطه گسست میان سخنرانی و مرثیه نمی‌شود و این امتداد معنا، اثرگذاری را بسیار افزایش می‌دهد.

 

 

حجت الاسلام مبینی سپس به مقایسه هیئت‌های خانگی و عمومی از منظر فنون اقناع پرداخت و گفت: یکی از مهم‌ترین فنون اقناع، «اعتبار منبع» است. در هیئت‌های عمومی، مخاطب معمولاً شناخت دقیقی از سخنران ندارد، اما در هیئت‌های خانگی، سخنران یا روضه‌خوان معمولاً مورد اعتماد حاضران است و همین اعتماد، اثر پیام را افزایش می‌دهد.

 

وی افزود: فنون دیگری مانند «حس خوب» نیز در هیئت‌های خانگی قوی‌تر است. فضای صمیمی خانواده و خویشاوندان، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان، زمینه پذیرش پیام را بسیار بیشتر می‌کند.

 

این استاد حوزه، «ساده‌گویی» را نیز یکی از مهم‌ترین تکنیک‌های اقناع دانست و گفت: ساده حرف زدن کار آسانی نیست، اما اثرگذارترین شیوه است. در هیئت‌های خانگی، به دلیل فضای خودمانی، سخنران ناچار است ساده و قابل فهم صحبت کند و همین امر اقناع را تقویت می‌کند؛ برخلاف برخی مجالس رسمی که ثقیل‌گویی مانع ارتباط می‌شود.

 

 

مبینی در پایان تأکید کرد: اگر فنون اقناع را ـ که در منابع ارتباطی تا حدود ۴۰ تکنیک برای آن ذکر شده ـ به‌صورت نظام‌مند بررسی کنیم، می‌توانیم دقیق‌تر نشان دهیم که هیئت‌های خانگی در کدام شاخص‌ها برتری دارند. این یک حوزه پژوهشی جدی است که باید به‌صورت مستقل دنبال شود. لازم است مقایسه هیئت‌های خانگی و عمومی باید بر اساس داده‌ها و شاخص‌های اقناعی انجام شود، نه صرفاً بر اساس ذوق و تجربه شخصی.